Basic HTML Version
Қазақстанның ашық кітапханасы
64
Бұл даналардың мынадай анықтамасын қажет етеді — кәдімгі толықтыратын немесе
қарапайым халықтық талқылауды толықтыратын дана — басқаларды өз санасының
дарындылығымен басып озатын, ол индивид. Сонымен қатар дананың әлеуметтік
анықтауын болжауға болады. Дана — паттерннің мәдени құндылықтарының шарықтау
индикаторы.
Осыған қарағанда потенциалды даналардың көпшілігі өзіндік айтыл жетіспегендігі
тарихтан белгілі. Физиологиялық немесе психологиялық көзқарастан даналар ағымы бір
немесе бірнеше нәсілдегі ұзақ емес уақытты қамтығандықтан бірдей принципті болуы
тиіс. Дегенмен, жоғары дамушы өркениетті құрастырған халықтар да жоғары мазмұнды
мәдени құндылықтарын бірнеше уақыт арасында жасап шығарды. Осыдан келе
нәтижесінде — туылғанынан даналығымен ерекшеленетін индивидтер саны мәдени
оқиғаларды өтіп жатқан мәдени жағдайда жүзеге асыруға мүмкіндіктері жоқтары, мәдени
жағдай өзінің дарындылықтарын дамытуға мүмкіндік жасаған индивидтер санына
қарағанда әлдеқайда коп.
Жоғары құндылығы бар мәдени үлгілердің өмір сүруінің қысқалығының себептері
белгісіз. Олар басқа үлгілердің арасынан іріктеліп алынған болуы, қандай да бір үлгіде
олардан түрленуі және мамандануы керек еді. Бұл өз кезегінде мұндай үлгі бастапқыдан
бастап анық бағытталған қажеттілікті болжайды. Ол асықпай қабылданған бағытта
жылжиды және оз шегіне жетеді. Бұл физикалық әлемнің қойған шектеулері болуы
мүмкін. Бірақ міндетті түрде емес. Іріктеудің өзі, алғашқы кезеңде паттерннің жіктелуіне
қажетті, кейіннен қайтаруға келмейтіндей оның шектеуіне айналады. Паттернді кеңейту
үшін, осы уақытқа дейін қол жеткізгенін нөлге жоймауы үшін, көбінесе артқа қайту кеш
болады. Тарихи көзқараспен қарағанда, паттерннің фундаменттік модификациясы оз
дамуының мүмкіндіктерін кеңейту мақсатындағы — жұмыс, алғашқы дәуірдегі дамуынан
қиынға түспейтіндей көрінеді.
Ол іске асқан жағдайда, ержетеді және шектеулі елеулі болады, өзгертуге немесе кеңеюге
талпыныс жасайды. Егер бүл талпыныстар даму үдерісінде пауза болып қалса, онда олар
энергиясын қайта қалыптастыру және оның бағытына түзету жасалып, тынығу арқасында
оның дамуы жаңарады.
Себебі: оның бірнешеуі жаңарып, бағыт спектрі кеңейеді. Осындай жағдайға мысал
ретінде — XVIII г. басындағы европа ғылымдағы дамуының паузасы түрінде келтіруге
болады. Осы аралықта паттерннің жоғары жетістіктерінің арқасында өз дамуының
әлсізденуі немесе шегінуі кездеспейді. Паттернді жою жолында талпыныстар күшейеді.
Дамуға және өзгеруге деген ниет сақталады, бірақ экстраваганттық, көпірме, қандай
болмасын жаңалық үшін өзгеру формасында көрініс табады. Кей жағдайларда бұл
талпыныстар басылып тасталады да, мұны көтеретін атмосферадағы өзгерістерге жол
беріледі, өзгерістерге деген қатынас — жоқ дегенде бұл маңыздылық болып табылады, —
барлық әрекет ескі паттернді елестетуге байланып, бұл болмай қоймайтын мәдени өнімнің
сапасы төмендеуіне әкеледі. Бұл феномені Византия ретінде танымал. Дегенмен бұл
құбылыс перманенті және міндетті түрде бүкіл өркениетті қамтымайды. Егер ол ұзақ
уақыт жалғаспаса, онда қазіргі уақыттағы бір тоқырауға келеді, оның соңынан
белсенділіктің қайта жаңару кезеңі келуі мүмкін. Егер тыныштық интервалы ұзақ тұрмай,
ал қайта жаңару жоғары құндылықтардың жетістіктеріне жол көрсетсе, онда ол
тынығудың ерекше түрі, яғни ұлы дамудың екінші фазасына ауысады. Егер қарама —
қарсы тынығу кезеңі тіпті ұзақ болып, екінші даму сатысы қажетті көрсеткішіне
біріншісінде жете алмаса, онда қайталау талпынысын төменгі тұрпатқа жатқызуға болады.
Византияның құлдырау фонындағы, ренессанстың әлсіреу эпизодына жатқызуға болады.