Basic HTML Version
Қазақстанның ашық кітапханасы
Мамлүктер Каирдегі аббасидтік қашқынға тез жан бітірді, өйткені Айюбидтердің мұрасын
басып алғаннан кейін және оны құлдарға бөліп беруге байланысты проблемаға тап
болғаннан кейін олар өздерінің замандастары - Делидегі "құл патшалары" сияқты
заңдастыру ресімімен айналысуға мәжбүр болды. Мәмлүк сұлтандары мен олардың
бодандары, шамасы, халифаларға қуыршақтар сияқты ашық жек көрушілікпен қараған.
Алайда арақашықтық соңғыларға біршама кеудесін көтере ұстауға мүмкіндік берді.
Үндістандағы мұсылман билеушілері өздеріне дейінгілердің Бағдаттағы соңғы аббасид
халифасын пайдаланғаны сияқты Каирдың аббисидтік халифаларын пайдаланды.
Баязидтың ізбасары I Сәлім заңдастыру мұқтаждығын сезінген жоқ және соңғы мәмлүк
сұлтаны Тұман-бейдің дәрежесіне ие болуға ұмтылмады. Жас ирандық мұсылман әлемінің
шынайы билеушілерінің жаңа ұрпағы Шыңғысханмен қандас туыстықты бәрінен де
жоғары қойды, әрі нелер қиын - қыстаудан алып шығатын тек өзінің күш-қуаты деп
есептеді. Мұндай революциялық жағдайда Каирдағы аббасид халифалардың көлеңкесін
сақтап, олардың беделіне жүгіну кешегі варварлардың ғасырлардан келе жатқан
дәстүрлерді игеру әрекеті ғана емес, экуменистік билік іздестіруі де болып табылатын.
Мұндай стильді I Баязид қабылдап та қойған еді.
Осындай жағдайда халифаттың тарихы соңғы Каир халифасының дүниеден озуымен
бірге, яғни, 1543 жылы, аяқталуы тиісті. Бірақ бұлай болмай шықты. Османдықтар
халифат туралы көп уақыт есіне алмаса да, өздерінің құлдырау кезеңінде оны қайта есіне
алды.
1774 ж. орыстармен жасалған Кічік-Қайнарджа бейбіт келісімі жаңа кезеңге жол ашты. Ал
1876 ж. II Абдул-Хамиттің (1876-1909) билігі орнасымен Осман халифаты халықаралық
қатынастардың елеулі факторына айналды. Бұл өзгеріс үш процестің салдары болып
табылады: біріншіден, бұрынғы осман провинцияларының, оның ішінде мұсылман халқы
барларының да, батыс үкіметтері билігінің қол астына ұдайы көшіп отыруы; екіншіден,
Осман империясының өзін қоспағанда, бүкіл егемен, тәуелсіз сунниттік державалардың
біртіндеп жойылуы; үшіншіден, ислам қоғамында біртіндеп бірліктің жаңа сезімінің
қалыптасуы, ал бұл өз кезегінде алғашқы екі процеске табиғи және қашып құтылмайтын
реакция болып еді. Нәтижесінде халифатқа қызығушылық пайда болды, ал шын мәнінде
бұл институт баяғыда тарих еншісіне көшкен дүние болатын және оның атынан
басқасының бәрі ескірген еді.
Осынау процестерді түсінбеу жеткілікті дайындығы жоқ батыстық бақылаушылардың
халифат тарихын да, теориясын да теріс тәпсірлеуінен басталады, олар өздері түсінуге
шамасы жетпейтін ислам институты мен олар үшін әбден түсінікті батыс институты
арасында жалған ұқсастық табатын. Халифатты папалықпен теңестіре отырып, олар оны
батыстық ұғымдағы діни мекеме ретінде қарастырды (бұл исламдық ой - жүйеге мүлде
жат абстракция). Мұның үстіне, олар сұлтан-халифаның қосарланған мәртебесі осман
падишахының бойында "діни" және "уақыттық" билікті біріктіреді, демек, билікті екі
кісіге бөліп беруге болады деп ойлады. Бұл қателік Батыста (егер халықаралық
қатынастарға онша ықпалы болмаған кейбір ғалымдарды есептемегенде ) және тіпті
классикалық ислам білімін емес, қазіргі заманғы батыстық білім алған мұсылмандардың
арасында да кеңінен қанат жайды. Мұны Абдул-Хамит батыс үкіметімен, батыс билігінің
қол астындағы мұсылман халықтарымен, тіпті өз қарамағындағы мұсылмандармен
қатынастарды реттеген кезде саналы да шебер пайдаланды.
1774 жылдан 1913 жылға дейін қол қойылған бейбіт келісімдердің кем дегенде үшеуінде
осман билеушілері сұлтан падишах деп атала бастаған сұлтандық аумақтарда оның