Basic HTML Version
Қазақстанның ашық кітапханасы
Флегма — осалдық ретінде енжарлыққа бой үру, іске кірісу талабы қаншама зор болса да,
оған құлықсыз болу. Талаптануға құлықсыз болу, адамның өз еркімен қажетсіз болуы сөз,
оның қабілеттері тек тамақ пен ұйқыға жұмсалады.
Флегма — күштілік ретінде, жігер ретінде жеңіл де тез болмаса да, есесіне ұзақ уақытқа
іске кірісу қабілеті. Қанында айтарлықтай мөлшерде флегма бар адам баяу қызғанымен,
көпке дейін суымайды. Ол оңай ашуланбайды, алдымен ашулану қажет пе деп ойлап
алады; холерик ондай берік адамды абыржыта алмағанына құтырып кетер еді.
Салқын қанды адамның өзінің ақыл - ойының мөлшерінің орташа екендігіне өкінетін жөні
жоқ, сонымен қатар оған ішкі флегма табиғатынан берілген; ол жарқылдап көзге түспесе
де оның есесіне инстинкттерге емес, принциптерге сүйеніп әрекет етеді. Оның сәтті
темпераменті даналықтың орнында күреді және күнделікті өмірде де оны көбінесе
философ деп атайды. Өзінің темпераментінің арқасында ол өзгелердің менменшілдігіне
көлеңке түсірмей-ақ, олардан басым болады. Оны жылпос деп те жиі атайды, себебі оған
баллисталар мен катапульттерден [атылған снарядтардың] барлығы одан мақта
толтырылған қапқа тигендей, кері ұшып түседі. Ол былай қарағанда әйелі мен
туыстарының бәрінің еркіне көнетін сияқты болып көрінгенімен, оларға билігін жүргізе
алатын адам, себебі ол өзінің бір беткей болса да, парасатты еркінің арқасында олардың
еркін өз еркіне көндіре алады, бұл салмағы аз болғанымен қатты жылдамдықпен келе
жатқан заттың жолындағы кедергілерді тесіп өте шығатынына, ал жылдамдығы аз, бірақ,
көлемі үлкен заттың кездескен кедергіні қиратпай іліп алып кететініне ұқсас.
Әдетте, егер бір темперамент, екінші бір темпераментен қосылатын болса, мысалы былай:
онда олар бір-біріне қарсы турады, немесе бірін-бірі бейтарап қалдырады деп ойлайды.
Бірінші жағдай бір субъектіде сангвиникалық пен меланхолиялық темпераменттер немесе
холерикалық пен флегматикалық темпераменттер қосылған деп есептеген жағдайда
болады, себебі олар (А мен В сияқты С пен D) бір - біріне қарсы болып келеді. — Екінші
жағдай, атап айтқанда, бейтарап қалдыру сангвиникалық темперамент холерикалық
темпераментінен, ал меланхолиялық темперамент флегматикалық темпераментпен (А мен
С сияқты В мен D) (химиялық жолмен сияқты) араластырылғанда пайда болады. Адамның
бір қылығында ақ көңіл жайдарылық айбатты ашумен немесе өзін өзі қинаудың азабы
көнгіш жанның разы болған жайбарақаттығымен бірігіп тұтас болады деп ойлауға
болмайды. — Ал егер бір субъектіде осы екі көңіл күйінің біреуі екіншісімен араласуға
тиіс болса, онда нақты темперамент емес, тек мінездің құбылмалығы мен бәлсіну келіп
шығады.
Демек, күрделі темпераменттер жоқ, мысалы, (ондай болған жағдайда мейірімді ғана емес,
қатал мырза да болар едік деп ойлайтын барлық желөкпелер иеленгісі келетін)
сангвиникалық - холерикалық темперамент жоқ; олар әрқашанда және бәрінде тек қана
төртеу болады; және де бір адам аралас темпераментке не болған жағдайда, одан не
шығатыны белгісіз.
Көңілділік пен жеңілтектік, терең ойлылық пен меланхолия, кең пейілділік пен қыңырлық
және ең ақыр аяғы салқын қандылық пен топастық бір-бірінен тек темпераменттің
олардың себептеріне қатысты әрекеттері ретінде ғана ерекшеленеді
.
III
Ойлау салты болып табылатын мінез туралы