Basic HTML Version
Қазақстанның ашық кітапханасы
талпыныс, сондықтан мейірімді адамдар мен жүрегі адал адамдар — жылпос адам өзіне
керегінше пайдалана алатын адамдар. — Міне, сондықтан да табиғи қабілеттер
(объективті түрде), өмір іштей сезімде ғана, емес сырттай әрекетте де, бірақ сезімділіктің
негізінде ғана көрініс тапқан кездегі қалау қабілетіне қарағанда, (субъективті түрде)
қанағаттану немесе қанағаттанбау сезімімен, бір адамға екінші адам қалай ықпал
ететіндігімен көбірек істес болады (және де мұнда қабілеттер белгілі бір сипатқа ие болуы
мүмкін). Дәл осы қатынаста темперамент те болады, оны әдеттегі (дағдыдан шыққан)
ықыластан ажырата білу керек, өйткені соңғысының негізінде табиғи, қабілеттер емес, тек
кездейсоқ себептер жатыр.
II
Темперамент туралы
Физиологиялық тұрғыдан темперамент туралы сөз болғанда, адамның дене құрылысы
(әлсіз немесе мықты дене бітімі) мен комплекциясын (өмір қуатымен денеде заңдылыққа
сай қозғалыста болатын сұйық, оған осы нәрді өңдеу кезіндегі суық пен жылуды да
жатқызады) айтады.
Бірақ психологиялық тұрғыдан, яғни жанның темперамент! ретінде (сезім мен тілеу
қабілеттері), қанның қасиеттеріне қатысты бұл сөздер сезім мен тілеудің ойынының дене
қозғалысының себептеріне (олардың ішінде ең бастысы қан) ұқсастығына қарай ғана
анықталған.
Сонымен біз әдетте тек жанға ғана телитін темпераменттердің адамның тәнінде де
жасырын, қосалқы себептері болатынын білдік; әрі қарай, біріншіден, оларды негізінен
сезім темпераменттері мен әрекет темпераменттеріне бөлуге болатындықтан, екіншіден,
олардың әрқайсысы өмірлік қуатты күшейтуге (intensio) немесе әлсіретуге (remissio)
байланысты болатындықтан, (medius terminus арқылы силлогистік фигура ретінде) тек
төрт қарапайым темпераментті ғана анықтауға болады, олар: сангвиниктік,
меланхолиялық, холериктік және флегматикалық темпераменттер. Сонда бұрынғы [бөлу]
түрлерін сақтауға болады және темпераменттер туралы осы ілімнің рухына сәйкес
неғұрлым ыңғайлы түсіндірме жасауға болады.
Енді бұл жерде қан қасиеті ұғымы сұйықтықтар патологиясы бойынша бола ма, әлде нерві
патологиясы бойынша бола ма, бәрібір, сезімдік әсерлер етілген адамдағы құбылыстардың
себебін көрсету үшін қызмет етпейді; ол оларды тек бақылау үстіндегі әсерлерге [адамға
жасалатын] сәйкес жүйелеу үшін қызмет етеді, себебі бұл жерде қанның қандай химиялық
қоспасына байланысты темпераменттің қандай қасиетінің қалай аталатындығын алдын ала
білудің қажеті жоқ, ал бұл жерде адамды зерттеген кезде, ерекше топтың оған лайықты
бөлімін көрсету үшін, қандай сезімдер мен қабілеттер салыстырылатындығы [ғана
көзделеді].
Демек, темпераменттер туралы ілімді негізінен: сезім темпераменттеріне және әрекет
темпераменттеріне болу керек; өз кезегінде олар екі түрге бөлініп, (барлығы) торт
темперамент болады. — Сезім темпераменттеріне мен мыналарды жатқызамын: А)
сангвиниктік және В) оған қарама - қарсы — меланхолиялық темперамент. — Біріншісінің
ерекшелігі сезімге жылдам әрі қатты әсер етіліп, бірақ сезімнің терең болмайтындығында
(яғни ұзақ уақытқа созылмайтындығында); ал екінші темперамент сезім оншалықты
айқын болмаса да, оның тамыры тереңге кетеді. Сезім темпераменттерінің
айырмашылығы көңілділік немесе көңілсіздікке бейімділікте емес, дәл осы жоғарыда