Basic HTML Version
230
шығарамыз, не жоққа шығарамыз. Жалпы, осы Ленинді бір-
ыңғай жамандай бергеніміз дұрыс емес. Неге десеңіз, ол біз-
ге – қазаққа көп жақсылық жасаған адам. Оған мысал ретінде
кезінде шекара сызығын белгілегенде, қазақ зиялыларының
сөзін тыңдап, қазақтың пайдасына шешкенін айтсақ та жет-
кілікті.
«Жиырмасыншы ғасыр» романындағы негізгі өзектің бі-
рі – екі халықтың трагедиясы, орыс пен қазақ халқының ара-
сындағы қатынас. Ол ылғи тəтті болғанжоқ, ол драмалық, кейде
тіпті трагедиялық халге дейін барды. Бұл, қазақ əдебиетіндегі
ақтаңдақ беттер. Соған алғашқы соқпақ салынды. Шығарма
концепциясын осыдан көруге болады. Кезінде екі халық та
көп қиындық көрді, ешқайсысына оңай тимеді. Тағы бір жаңа-
лық – Кеңес өкіметінің кезінде мен байлардың образын жазба-
дым. Жазып көріп ек, онымызды цензура жібермеді. Сондай бір
жаман əдет болды. Сол кезден бері менің бір арманым бар еді,
қазақтың көзі ашық, оқыған бір байын сомдап көрсетсем деп
жүретінмін. Байлықтың өзі оңайлықпен келмейтін нəрсе ғой,
оны ұстап отыру үшін де ақыл керек. Осыны мен Нұрдəулет
қажыға ғана барып қоймайды, ал орысша біледі, шет тілін
біледі. Өзі Ахмет Байтұрсыновпен дос, екеуінің балалық
кездері бірге өткен. Қазақ даласына қаптап бара жатқан қара-
шекпенділерге қарсы күресте əлгі петицияға қол жинайды. Пе-
тицияны жазысып, қайнаған күрестің ортасында жүреді. Бұл
өзі – трагедиялық образ. Əкесі патша армиясының полковнигі
болған. Өзі де патша армиясының офицері. Бір жағынан ол
антқа адал, Ресейге біраз уақыт сеніп жүреді. Өзі əрі бай. Əйтсе
де бір-ақ күнде кедей болып шыға келеді, жерінен айырылып.
Қазақ жерін патша өкіметі мемлекеттік меншік деп жариялап,
оған қарашекпенділерді қаптата бастаған еді. Оның траге-
диясы, бірінші, патшаға сенді, соған қызмет етті. Одан кейін
Əлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсыновтармен қосылып, пат-
ша өкіметіне қарсы шығып, петицияны жазды. Алашорданы
құрысқандардың бірі болды. Кеңес өкіметі Алашордаға кешірім
жасаған соң, ол халық ағарту комиссариатында істейді. Екінші
айтатын нəрсе Нұрдəулеттің өзінің махаббатттар трагедиясы