Basic HTML Version
224
Оған мысал көп. Бір ғана жылқы туралы сөздерге тоқталайық.
Орыста жылқы туралы оншақты ғана сөз, ал бізде ол туралы
жүздің сыртында сөз бар. Құлыншақ, тай, құнан, дөнен, бесті
дейді солай кете береді.
В.Радлов «Мен дүниежүзінде үш ұлы тілді білемін» деп,
үш ұлы тілдің қатарына орыс тілін, француз тілін, сосын қазақ
тілін жатқызған. Біздің шенеуніктеріміз Радловтан мықты емес
шығар.
Осыдан 150 жыл бұрын əлемде 15 мың тіл болған екен,
бүгінде 5 мың ғана тіл бар. ХХІ ғасырда осының 100-і
ғана мемлекеттік болады деген болжам бар. Оның бəрін
неге айтып отырмын. Біздің қазақ тіліне үлкен қатер
төніп тұр. Соны сақтау үшін не істеуіміз қажет? Меніңше,
Мұхтар Шаханов бас болып жүрген «Мемлекетітк тіл
қозғалысын» қолдауымыз керек.
«Сөзі жоғалған халықтың
өзі де жоғалады» депті Байтұрсынов. Тіл жоғалса, ешқандай
тіршілік болмайды. Тілді дамытудың бірнеше жолдары бар.
Ең алдымен мен тіл полициясын құру керек дер едім. Тіл по-
лициясы барлық мекемелерді барып тексеріп, айыппұл салып,
қозғау салып жүрмесе болмайды. Екіншіден, шенеуніктердің
бəрін жұмысқа алғанда қазақ тілін білмесе, қабылдамау керек.
Ол ең үлкен талап болуы қажет. Осындай нақты шараларды
іске асыру қажет-ақ. Өйткені, басқа тілдер өліп жатқан жоқ,
олар өліп бара жатса, өз Отанына барып күн көреді. Ал қазақ
тілі қайда барып күн көріп, қайда барып дамиды. Оның бір ғана
Отаны бар, ол – Қазақстан. Осыны қатты ескеруіміз қажет.
Осы жерде айта кететін нəрсе – тілімізді жүдетпеуіміз керек.
Бізде бір орыс сөзі бола қалса, міндетті түрде соған балама іздей
бастаймыз. Сөйтіп, жұтаңдықты өзіміз қолдан жасап жүрміз.
Мысалы, роял, пианино, фортепиано дегендердің бəрін ал-
ып келіп күйсандық дей салсақ, ұтамыз ба, ұтыламыз ба?
Меніңше, жұтаңдыққа осылай аяқ басамыз. Олар өзі қалыпта-
сып, тіпті кірігіп кеткен сөздер ғой. Əрқайсысының өз айыр-
малары бар дегендей. Жалпы, тіл, сөз деген тарихтан да ха-
бар беретін дүние. Оның шығу тарихы төркіні болады. Сол
арқылы тарихтан да мағлұмат аламыз. Тілімізге ерекше көңіл