Basic HTML Version
Қазақстанның ашық кітапханасы
қабілеттерін, жалпыға ортақ адам зердесі көзге шұқып, тіпті жүгендеуге тырысады, бірақ
олар жойылмайды.
***
Адамзатқа өзінің міндетінің түпкі мақсатына жету үшін берілген жақсылық қабілеттерін
дамуындағы адамның өзі қол жеткізгендерінің жоғары дәрежелісі болып табылатын
қоғамның азаматтық құрылысында, әйтседе, хайуандық бірінші тұрады және өзінің
көріністерінде байқалатын таза адамгершіліктен гөрі шын мәнінде күштірек болады; және
қолға үйретілген жануарда тек өз күшінің кемуі арқасында ғана адамға қолға
үйретілмеген, жабайы хайуандардан гөрі пайдалырақ болады. Адамның өзінің еркі
әрқашан адамның қасындағыларға деген жеккөрінішінде байқалуға дайын тұрады және,
сөзсіз еркіндікке ұмтыла отырып, тек тәуелсіздікке ғана емес, сонымен бірге тіпті
табиғаты жағынан өзімен тең басқа тіршілік иелерін билеуге де талпынады; мұны тіпті ең
кішкентай балалардың қимылынан да байқауға болады,себебі, табиғат адамды (зерде де
белгіленгендей) моральдылық пен оның заңдарынан бастап, соған лайықталған мақсатқа
сай мәдениетке емес, мәдениеттен моральдылыққа қарай бағыттауға ұмтылады, ал бұл
болса, міндетті түрде бұрмаланған және мақсатқа сай емес үрдісті туындатады, мысалы,
моральдық мәдениет болуы тиіс діни оқытуды тарихи мәдениеттен бастаған кезде (ал ол
бар болғаны естелік мәдениеті) және осы жерден моральдылықты шығаруға босқа
тырысқан кезде.
Жалпы адамзаттың, яғни барлық адамдардың жеке-жеке (singulorum) алынғандағы емес,
тобыр жүйені емес, тек қана бір топқа жинақталған агрегатты құрайтын кездегі ұжымдық
түрде (universorum) алынған тәрбиесін; еркіндік принципіне, бірақ сонымен бірге заңға
сәйкес мәжбүрлеу принципіне де негізделетін азаматтық құрылысқа ұмтылуды көздейтін
тәрбиені, — осындай тәрбиені адам тек қана құдіреттен, яғни, өзінің даналығы емес, бірақ,
дегенмен, оның өз зердесінің әлсіз (оның өз кінәсы бойынша) идеясы болып табылатын
даналықтан ғана күтеді; бұл жоғарыдан төмен қарай бағытталған тәрбие, деймін мен,
пайдалы, бірақ ол қатты және қатал, үлкен қолайсыздықтардан және табиғатқа бүкіл текті
бұзуға дейін дерлік, дәлірек айтқанда, бастапқыда адам ойламаған, жақсылықтың
туындауына дейін, ал ол табиғатта
5
бар болғандықтан, әрі қарай сақталып отыратын —
оның әрдайым өзімен-өзі ішкі қарсылықта болатын жамандықтан найда болуына дейін
баратындай ықпал етуі арқылы өтеді. Құдірет біздің табиғаттағы үнемі өзін-өзі бұзу үшін
әрекет етіп, сонда да болса, өзін өлімнен сақтап қалатын органикалық тіршілік иелері
түрлерінің сақталуынан біз тандана көріп жүрген сол бір даналықты білдіреді; бұл жерде
бізге бұл қамқорлықтың өсімдіктер мен жануарлардың [түрлерін] сақтау үшін біз
қолданатын принципінен жоғары принцип іздеп жатудың қажеті жоқ. — Дегенмен,
5
Табиғат баланың тұрпайы табиғи жағдайда оның өзі және анасы үшін өте үлкен қауіп туғызатын қатты
айқаймен дүниеге келуіне нендей мағына салды екен? Бұл айқай баланың анасы жанында болмаған немесе
оның туудан кейін әлсіреген кезінде қасқырды, тіпті доңызды да оны жеп қоюға шақыруы ықтимал еді ғой.
Бірақ (казіргі түріндегі) адамнан басқа бірде-бір хайуан дүниеге келгенінде өзінің туылғаны туралы
мұншалықты қатты айқаймен хабарламайды, сірә, табиғаттың даналығы түрді сақтап қалу үшін осылай
жаратқан шығар. Демек, табиғаттың ерте дәуірлерінде жануарлардың бұл түрінде (дәлірек айтқанда, оның
[тағы] тұрпайылығы кезеңінде) адам баласы туылғанда қатты айқайламаған деп тұспалдауға болады;
ендеше, біз табиғаттың мұндай дамуды қалайша және ненің көмегімен жүзеге асырғанын білмесек те, ата -
аналардың үй өміріне қажетті мәдениет деңгейіне жеткен екінші кезеңі кейіннен ғана пайда болған. Бұл
ескерту алысқа жетелейді; мысалы, ол табиғаттың астан-кестен өзгерістерінің болу жағдайында осы екінші
кезеңнен кейін орангутанг немесе шимпанзе өздерінің жүріп-тұру, заттарды ұстау және сөйлеуге арналған
органдарын адамның дене кейпіне дейін дамытатын, олардың пайымды қолдануға арналған ішкі органы
пайда болып, қарым-қатынас мәдениетінің арқасында бірте-бірте дамитын үшінші кезеңі пайда бола ма екен
деген ойды туындатады.